Chúng ta là ai: Hướng dẫn ghi nhớ cho bài thi quốc tịch

Học chương Chúng ta là ai (Who We Are) của Discover Canada: bản sắc Canada, ba dân tộc mà sách hướng dẫn gọi là dân tộc lập quốc, người Dân tộc Thứ nhất (First Nations), Inuit và Métis, lịch sử các hiệp ước và trường nội trú (residential schools), hai ngôn ngữ chính thức, và sự đa dạng của Canada ngày nay. Hãy dành khoảng 12 phút để đọc, cộng thêm thời gian cho các thẻ.

Khi sách hướng dẫn đưa ra một con số, trang này dùng con số của sách hướng dẫn, vì bài thi dựa trên con số đó; bài học Chúng ta là ai có ghi chú những gì đã thay đổi kể từ đó. Cách gọi cũ hơn mà sách hướng dẫn dùng là “Aboriginal peoples” (“các dân tộc Thổ dân”) và, ở một chỗ, “Indian” (“người Da đỏ”). Ngày nay, thuật ngữ chung thường dùng là các dân tộc Bản địa (Indigenous peoples), tức là người Dân tộc Thứ nhất, Inuit và Métis; Dân tộc Thứ nhất là một trong ba dân tộc, không phải tên gọi chung cho cả ba (Chính phủ Canada). Trang này dùng các thuật ngữ ngày nay; câu hỏi thi và các lựa chọn đáp án vẫn có thể ghi “Aboriginal”.

Discover Canada, Who We Are

1. Bản sắc Canada và các dân tộc lập quốc

Chương này mở đầu bằng cách Canada nhìn nhận chính mình. Canada được cả thế giới biết đến là một đất nước mạnh mẽ và tự do, và người Canada tự hào về một bản sắc độc đáo. Canada đã thừa hưởng truyền thống hiến pháp liên tục lâu đời nhất thế giới. Theo sách hướng dẫn, đây là chế độ quân chủ lập hiến duy nhất ở Bắc Mỹ. Các thể chế của Canada giữ vững cam kết với “Peace, Order and Good Government” (“Hòa bình, Trật tự và Chính quyền Tốt”), một cụm từ then chốt trong văn kiện hiến pháp ban đầu của Canada năm 1867, Đạo luật Bắc Mỹ thuộc Anh (British North America Act). Sách hướng dẫn nói rằng niềm tin vào tự do có trật tự, tinh thần doanh nghiệp, sự chăm chỉ và lối chơi công bằng đã giúp người Canada xây dựng một xã hội thịnh vượng trong một môi trường khắc nghiệt, từ Đại Tây Dương đến Thái Bình Dương và đến Vòng Bắc Cực, đến mức các nhà thơ và nhạc sĩ đã ca ngợi Canada là “Great Dominion” (“Lãnh địa Vĩ đại”). Đọc phần này của bài học.

Sau đó sách hướng dẫn giới thiệu cách trình bày trung tâm của mình: để hiểu ý nghĩa của việc là người Canada, điều quan trọng là phải biết về ba dân tộc lập quốc, Thổ dân, Pháp và Anh. Hãy hiểu đây là cách sách hướng dẫn kể câu chuyện, không phải là sự xếp hạng người Canada. Chính chương này sau đó ghi nhận công lao của “other groups” (“các nhóm khác”) trong việc đặt nền móng cho đất nước, và phần cuối của chương nói về một xã hội gồm nhiều dân tộc.

Luyện tập phần này: Bản sắc và sự đa dạng của Canada · Các dân tộc lập quốc và nhập cư

2. Dân tộc Thứ nhất, Inuit và Métis

Sách hướng dẫn bắt đầu với dân tộc đầu tiên trong các dân tộc lập quốc, và phần này đi theo các thông tin của sách hướng dẫn nhưng dùng các tên gọi ngày nay. Tổ tiên của các dân tộc Bản địa được cho là đã di cư từ châu Á từ nhiều nghìn năm trước, và họ đã định cư vững chắc ở đây từ rất lâu trước khi các nhà thám hiểm châu Âu đến. Các nền văn hóa đa dạng, sống động của người Dân tộc Thứ nhất bắt nguồn từ những niềm tin tôn giáo về mối quan hệ của họ với Đấng Tạo hóa, với môi trường tự nhiên và với nhau. Theo sách hướng dẫn, ở Canada ngày nay, các dân tộc Bản địa có lại niềm tự hào và sự tự tin, và đã đạt được những thành tựu đáng kể trong nông nghiệp, môi trường, kinh doanh và nghệ thuật. Đọc phần này của bài học.

Sách hướng dẫn nói thuật ngữ “Aboriginal peoples” (“các dân tộc Thổ dân”) chỉ ba nhóm riêng biệt. Dưới đây là những gì sách nói về từng nhóm, kèm ghi chú về ngày nay khi cần:

• Dân tộc Thứ nhất (First Nations). Sách hướng dẫn dùng từ “Indian” (“người Da đỏ”) cho tất cả người Thổ dân không phải là Inuit hay Métis, và nói rằng thuật ngữ Dân tộc Thứ nhất bắt đầu được dùng từ những năm 1970. Theo sách, ngày nay khoảng một nửa người Dân tộc Thứ nhất sống trên đất khu bảo tồn (reserve) trong khoảng 600 cộng đồng, và nửa còn lại sống ngoài khu bảo tồn, chủ yếu ở các trung tâm đô thị. Đây là những cộng đồng và nơi sinh sống trên khắp đất nước, không phải một vùng.
• Inuit. Tên gọi này có nghĩa là “the people” (“con người”) trong tiếng Inuktitut. Theo sách hướng dẫn, người Inuit sống trong những cộng đồng nhỏ, rải rác khắp vùng Bắc Cực, và hiểu biết của họ về đất đai, biển cả và động vật hoang dã đã giúp họ thích nghi với một trong những môi trường khắc nghiệt nhất trên trái đất. Người Inuit cũng sống ở những nơi khác tại Canada, kể cả ở các thành phố: trong cuộc Điều tra Dân số năm 2021, 31% người Inuit sống bên ngoài Inuit Nunangat, quê hương của người Inuit ở miền Bắc (Cục Thống kê Canada).
• Métis. Một dân tộc riêng biệt. Sách hướng dẫn mô tả người Métis là những người có tổ tiên lai giữa người Bản địa và người châu Âu, từ cả gốc nói tiếng Pháp lẫn gốc nói tiếng Anh, và nói rằng phần lớn họ sống ở các tỉnh Thảo nguyên. Có hai điều cần hiểu ngoài mô tả đó. Chỉ riêng việc có tổ tiên lai không khiến một người là người Métis: Hội đồng Quốc gia Métis (Métis National Council) định nghĩa người Métis là người tự nhận mình là Métis, khác biệt với các dân tộc Bản địa khác, có tổ tiên thuộc Dân tộc Métis (Métis Nation) trong lịch sử và được Dân tộc Métis chấp nhận, một bản sắc bắt nguồn từ những cộng đồng và nền văn hóa lịch sử riêng biệt (Hội đồng Quốc gia Métis). Và Michif là một ngôn ngữ của người Métis; Discover Canada mô tả nó là một “dialect” (“phương ngữ”) (Hội đồng Quốc gia Métis).

Tỉ lệ theo sách hướng dẫn: khoảng 65% người Thổ dân là Dân tộc Thứ nhất, 30% là Métis và 4% là Inuit. Ở một chỗ khác, trong chương về chính quyền, sách hướng dẫn ghi rằng các Dân tộc Thứ nhất có tù trưởng và ủy viên hội đồng của bộ lạc (band chiefs and councillors), với những trách nhiệm lớn trong các khu bảo tồn, bao gồm nhà ở và trường học, và rằng các tổ chức Thổ dân cấp tỉnh, cấp vùng và cấp quốc gia là tiếng nói của người Dân tộc Thứ nhất, Métis và Inuit trong quan hệ với chính quyền liên bang, tỉnh và lãnh thổ.

Những gì đã thay đổi kể từ khi có sách hướng dẫn. Trong cuộc Điều tra Dân số năm 2021, 1,8 triệu người tự nhận là người Bản địa: 58% Dân tộc Thứ nhất, 35% Métis và 4% Inuit (Cục Thống kê Canada). Có hơn 630 cộng đồng Dân tộc Thứ nhất (Chính phủ Canada). Con số về người Métis cũng đã thay đổi: trong cuộc Điều tra Dân số năm 2021, chưa đến một nửa số người tự nhận là Métis sống ở các tỉnh Thảo nguyên, và Ontario có số dân Métis lớn nhất, tiếp theo là Alberta. Đó là con số đếm theo việc tự nhận trong điều tra dân số, không phải số công dân của Dân tộc Métis (Cục Thống kê Canada). Hãy học các con số của sách hướng dẫn cho bài thi, và biết rằng đất nước đã thay đổi.

Luyện tập phần này: Dân tộc Thứ nhất, Inuit và Métis

3. Các hiệp ước và trường nội trú

Các quyền của Thổ dân và các quyền theo hiệp ước được ghi trong Hiến pháp Canada. Các quyền lãnh thổ lần đầu tiên được bảo đảm qua Tuyên cáo Hoàng gia (Royal Proclamation) năm 1763, do Vua George III ban hành, và tuyên cáo đó đã đặt nền tảng cho việc đàm phán các hiệp ước với những người mới đến. Sách hướng dẫn thêm một lưu ý quan trọng: các hiệp ước không phải lúc nào cũng được tôn trọng đầy đủ. Đọc phần này của bài học.

Theo sách hướng dẫn, từ những năm 1800 cho đến những năm 1980, chính phủ liên bang đã đưa nhiều trẻ em Bản địa vào các trường nội trú để giáo dục và đồng hóa các em vào văn hóa chính thống của Canada. Các trường này thiếu kinh phí và gây ra khổ cực cho học sinh; một số em bị ngược đãi về thể xác. Ngôn ngữ và tập quán văn hóa Bản địa phần lớn bị cấm. Năm 2008, Ottawa chính thức xin lỗi các cựu học sinh.

Những gì phần tóm tắt của sách hướng dẫn bỏ qua. Trong hơn 150 năm, hơn 150.000 trẻ em Dân tộc Thứ nhất, Inuit và Métis đã bị đưa khỏi gia đình và cộng đồng để đến học ở những trường thường cách xa nhà; nhiều em không bao giờ trở về. Trường đầu tiên do nhà thờ điều hành mở cửa năm 1831, và đến những năm 1880, chính phủ liên bang tài trợ cho các trường nội trú trên khắp Canada, với ý định rõ ràng là tách trẻ em khỏi gia đình và nền văn hóa của các em. Trẻ em bị trừng phạt nặng nề vì nói ngôn ngữ của chính mình, và hàng nghìn em đã bị ngược đãi về thể xác và tình dục. Ủy ban Sự thật và Hòa giải (Truth and Reconciliation Commission) kết luận rằng các trường này là “a systematic, government-sponsored attempt to destroy Aboriginal cultures and languages and to assimilate Aboriginal peoples so that they no longer existed as distinct peoples” (“một nỗ lực có hệ thống, được chính phủ bảo trợ, nhằm hủy diệt các nền văn hóa và ngôn ngữ Thổ dân và đồng hóa các dân tộc Thổ dân để họ không còn tồn tại như những dân tộc riêng biệt”), một ý định mà Ủy ban gọi là diệt chủng văn hóa (cultural genocide). Tổn hại đối với các gia đình và cộng đồng vẫn tiếp diễn đến ngày nay (Trung tâm Quốc gia về Sự thật và Hòa giải). Các thẻ nhớ lại dưới đây hỏi theo cách diễn đạt của sách hướng dẫn, vì bài thi dùng cách diễn đạt đó.

Những gì đã thay đổi kể từ khi có sách hướng dẫn. Mốc kết thúc mà sách hướng dẫn đưa ra, những năm 1980, khiến khoảng thời gian có vẻ ngắn hơn thực tế: các trường do chính phủ liên bang điều hành đã hoạt động từ năm 1867 đến năm 1996 (Chính phủ Canada). Lời xin lỗi năm 2008 là thông tin mà bài thi hỏi; bài học có thêm thông tin về những gì diễn ra sau đó.

Luyện tập phần này: Các hiệp ước với người Bản địa và trường nội trú

4. Tiếng Anh và tiếng Pháp: ngôn ngữ và cộng đồng

Sách hướng dẫn xem ngôn ngữ vừa là một sự thật chính thức vừa là câu chuyện của các dân tộc. Trước hết là các sự thật chính thức. Theo sách, xã hội Canada phần lớn bắt nguồn từ các nền văn minh Kitô giáo nói tiếng Anh và nói tiếng Pháp do những người định cư mang đến từ châu Âu. Tiếng Anh và tiếng Pháp là các ngôn ngữ chính thức của đất nước, và chính phủ liên bang có nghĩa vụ theo luật phải cung cấp dịch vụ trên khắp Canada bằng cả hai ngôn ngữ. Sách hướng dẫn ghi 18 triệu người Anh ngữ (Anglophones), tức là những người nói tiếng Anh là ngôn ngữ đầu tiên, và 7 triệu người Pháp ngữ (Francophones). Tuy phần lớn người Pháp ngữ sống ở Quebec, một triệu người sống ở Ontario, New Brunswick và Manitoba, và có một số ít hơn ở các tỉnh khác. New Brunswick là tỉnh duy nhất chính thức song ngữ. Đọc phần này của bài học.

Quốc hội thông qua Đạo luật Ngôn ngữ Chính thức (Official Languages Act) năm 1969; đạo luật có ba mục tiêu chính: thiết lập sự bình đẳng giữa tiếng Pháp và tiếng Anh trong Quốc hội, Chính phủ Canada và các cơ quan thuộc phạm vi của Đạo luật; duy trì và phát triển các cộng đồng thiểu số về ngôn ngữ chính thức; và thúc đẩy sự bình đẳng của tiếng Pháp và tiếng Anh trong xã hội Canada. Theo sách hướng dẫn, người Anh ngữ và người Pháp ngữ đã cùng sống với nhau trong quan hệ đối tác và sự căng thẳng sáng tạo hơn 300 năm. Và bạn phải có đủ hiểu biết về tiếng Anh hoặc tiếng Pháp để trở thành công dân; người nộp đơn trưởng thành từ 55 tuổi trở lên được miễn. Đọc phần Ngôn ngữ chính thức của bài học Biểu tượng.

Tiếp theo là các dân tộc. Người Acadia (Acadians) là hậu duệ của những người thực dân Pháp bắt đầu định cư ở vùng mà nay là các tỉnh Duyên hải (Maritime provinces) từ năm 1604. Từ năm 1755 đến 1763, trong cuộc chiến giữa Anh và Pháp, hơn hai phần ba trong số họ bị trục xuất khỏi quê hương, thảm cảnh được gọi là Cuộc Đại Biến động (Great Upheaval); người Acadia đã sống sót và giữ được bản sắc độc đáo của mình, và ngày nay văn hóa Acadia đang phát triển mạnh mẽ, là một phần sôi động của Canada nói tiếng Pháp. Người Quebec (Quebecers) là người dân của Quebec, tuyệt đại đa số nói tiếng Pháp, phần lớn là hậu duệ của 8.500 người định cư Pháp của những năm 1600 và 1700. Năm 2006, Hạ viện (House of Commons) công nhận rằng người Québécois hợp thành một dân tộc trong một Canada thống nhất. Một triệu người Quebec nói tiếng Anh (Anglo-Quebecers) có di sản 250 năm. Lối sống cơ bản ở các vùng nói tiếng Anh được hình thành bởi hàng trăm nghìn người định cư, binh lính và người di cư gốc Anh, xứ Wales, Scotland và Ireland từ những năm 1600 đến thế kỷ 20, vì vậy người Anh ngữ thường được gọi là người Canada gốc Anh (English Canadians).

Đừng nhầm lẫn. Song ngữ cấp liên bang và song ngữ cấp tỉnh là khác nhau: Đạo luật Ngôn ngữ Chính thức năm 1969 là luật liên bang và áp dụng trên khắp Canada, còn New Brunswick là tỉnh duy nhất chính thức song ngữ. Hai nhóm con số: 18 triệu và 7 triệu là người Anh ngữ và người Pháp ngữ; một triệu vừa là số người Pháp ngữ ở Ontario, New Brunswick và Manitoba, vừa là số người Quebec nói tiếng Anh. Một con số về người định cư và một mốc công nhận cho Quebec: 8.500 người định cư trong những năm 1600 và 1700, và sự công nhận năm 2006.

Luyện tập phần này: Ngôn ngữ chính thức, trong Chúng ta là ai · Ngôn ngữ chính thức, trong Biểu tượng · Các dân tộc lập quốc và nhập cư

5. Nhập cư và sự đa dạng

John Buchan, Nam tước Tweedsmuir thứ nhất (1st Baron Tweedsmuir), là một Toàn quyền được yêu mến từ năm 1935 đến 1940. Ông nói rằng các nhóm người nhập cư “should retain their individuality and each make its contribution to the national character” (“nên giữ lại cá tính riêng và mỗi nhóm đóng góp vào tính cách quốc gia”); mỗi nhóm có thể học hỏi từ nhóm khác, và trong khi họ “cherish their own special loyalties and traditions, they cherish not less that new loyalty and tradition which springs from their union” (“trân trọng lòng trung thành và truyền thống đặc biệt của riêng mình, họ cũng trân trọng không kém lòng trung thành và truyền thống mới nảy sinh từ sự hợp nhất của họ”). Sách hướng dẫn ghi những lời này được nói tại Canadian Club of Halifax, năm 1937. Đọc phần này của bài học.

Sách hướng dẫn đưa ý tưởng đó vào thời nay. Phần lớn người Canada sinh ra ở đất nước này, và điều này đã đúng từ những năm 1800, nhưng Canada vẫn thường được gọi là vùng đất của người nhập cư vì trong 200 năm qua, hàng triệu người mới đến đã giúp xây dựng và bảo vệ lối sống của Canada. Các nhóm lớn nhất mà sách hướng dẫn liệt kê là người Anh, Pháp, Scotland, Ireland, Đức, Ý, Hoa, Thổ dân, Ukraina, Hà Lan, Nam Á và Scandinavia; từ những năm 1970, phần lớn người nhập cư đến từ các nước châu Á. Các ngôn ngữ Trung Hoa là nhóm ngôn ngữ được nói ở nhà nhiều thứ hai, sau tiếng Anh, tại hai trong số các thành phố lớn nhất: 13% dân số Vancouver và 7% dân số Toronto. Tuyệt đại đa số người Canada tự nhận là Kitô hữu; nhóm tôn giáo lớn nhất là Công giáo, tiếp theo là các giáo hội Tin Lành khác nhau, và số người Hồi giáo, Do Thái giáo, Ấn Độ giáo, đạo Sikh, thành viên các tôn giáo khác và những người ghi “no religion” (“không tôn giáo”) đang tăng lên. Theo sách hướng dẫn, nhà nước từ lâu đã hợp tác với các cộng đồng tôn giáo để thúc đẩy phúc lợi xã hội, sự hòa hợp và tôn trọng lẫn nhau, để cung cấp trường học và chăm sóc sức khỏe, để tái định cư người tị nạn, và để bảo vệ tự do tôn giáo, quyền biểu đạt tôn giáo và tự do lương tâm. Sự đa dạng của Canada bao gồm những người Canada đồng tính nam và đồng tính nữ, những người được pháp luật bảo vệ đầy đủ và đối xử bình đẳng trước pháp luật, kể cả quyền kết hôn dân sự. Cùng nhau, các nhóm này, với chung một bản sắc Canada, tạo nên xã hội đa văn hóa ngày nay. Đọc phần này của bài học.

Về việc trở thành người Canada, sách hướng dẫn nói thẳng: một số người Canada nhập cư từ những nơi họ đã trải qua chiến tranh hoặc xung đột, và những trải nghiệm đó không biện minh cho việc mang những định kiến bạo lực, cực đoan hay thù hận vào Canada. Người mới đến được kỳ vọng sẽ chấp nhận các nguyên tắc dân chủ như pháp quyền. Đọc phần này của bài học.

Những gì đã thay đổi kể từ khi có sách hướng dẫn. Trong cuộc Điều tra Dân số năm 2021, 53% người Canada cho biết theo một tôn giáo Kitô giáo và 35% cho biết không theo tôn giáo nào; Công giáo vẫn là nhóm tôn giáo lớn nhất (Cục Thống kê Canada). Hôn nhân đồng giới đã hợp pháp trên toàn Canada kể từ Đạo luật Hôn nhân Dân sự (Civil Marriage Act) năm 2005 (Justice Laws), và Đạo luật Nhân quyền Canada (Canadian Human Rights Act) cũng cấm phân biệt đối xử dựa trên bản dạng giới hoặc biểu hiện giới (Justice Laws).

Luyện tập phần này: Bản sắc và sự đa dạng của Canada · Các dân tộc lập quốc và nhập cư

Góc chữa nhầm lẫn

Những thẻ này chứa các luật, văn kiện và con số hay bị đặt nhầm chỗ nhất. Hãy phân loại từng thẻ, rồi đọc lý do.

Các thuật ngữ trong chương, mỗi thuật ngữ một dòng

Che phần nghĩa và giải thích từng thuật ngữ còn hiện; sau đó che các thuật ngữ và gọi tên từng thuật ngữ dựa vào nghĩa của nó. Phần nghĩa theo sách hướng dẫn, với các thuật ngữ ngày nay.

Cách ghi nhớ chương Chúng ta là ai

• Nhớ lại trước khi xem. Các thẻ trên trang này hỏi trước và hiện đáp án sau, vì cố gắng nhớ lại củng cố trí nhớ nhiều hơn so với đọc lại.Karpicke & Roediger, 2008
• Luyện cả hai chiều. Hãy hỏi “What does Inuit mean?” (“Inuit nghĩa là gì?”) và cả “Which people’s name means ‘the people’?” (“Tên của dân tộc nào có nghĩa là ‘con người’?”). Luyện tập đa dạng giúp ích với những câu hỏi bạn chưa từng gặp.Butler et al., 2017
• Giãn cách các lần ôn. Các lần ôn rải ra nhiều ngày giữ được lâu hơn một buổi học dài. Kế hoạch dưới đây là một thói quen thực tế, không phải khoảng cách duy nhất có hiệu quả.Cepeda et al., 2008

Bước tiếp theo của bạn

Đọc bài học Chúng ta là ai để xem toàn văn của sách hướng dẫn, với phần kiểm tra sau mỗi mục và các ghi chú về những gì đã thay đổi kể từ năm 2012. Sau đó làm một Smart Quiz về Chúng ta là ai, hoặc bài quiz Chúng ta là ai để đi qua chương này theo thứ tự.

Những người Loyalist, kể cả những người Loyalist da đen (Black Loyalists) của những năm 1780, và quyền bầu cử năm 1960 được kể trong Những mốc thời gian quan trọng trong Discover Canada. Cuộc Cách mạng Yên lặng (Quiet Revolution) và chủ nghĩa đa văn hóa được tiếp tục trong hướng dẫn ghi nhớ Canada hiện đại.

Nguồn chính thức

Hãy dùng Discover Canada làm tài liệu hướng dẫn chính. Các con số và thuật ngữ trong đó là những gì bài thi dựa vào; bài học có ghi chú những chỗ thông tin và thuật ngữ ngày nay khác đi.

• Discover Canada, Who We Are · Tiếng Anh
• Découvrir le Canada, Qui sont les Canadiens · Tiếng Pháp
• Discover Canada, Canadian Symbols · Tiếng Anh, về Đạo luật Ngôn ngữ Chính thức