Kim jesteśmy: przewodnik pamięciowy do testu obywatelskiego

Poznaj rozdział Kim jesteśmy z Discover Canada: tożsamość kanadyjską, trzy ludy, które przewodnik nazywa założycielskimi, Pierwsze Narody, Inuitów i Metysów, historię traktatów i szkół rezydencjalnych, dwa języki urzędowe oraz różnorodność dzisiejszej Kanady. Czytanie zajmuje około 12 minut, a karty wymagają dodatkowego czasu.

Gdy przewodnik podaje jakąś liczbę, ta strona podaje liczbę z przewodnika, bo test się na nim opiera; lekcja Kim jesteśmy zaznacza, co się od tego czasu zmieniło. Przewodnik używa starszych określeń: „Aboriginal peoples” (ludy tubylcze), a w jednym miejscu „Indian” (Indianie). Dziś zwykle mówi się zbiorczo o ludach rdzennych (Indigenous peoples), czyli o Pierwszych Narodach (First Nations), Inuitach i Metysach; Pierwsze Narody to jeden z tych trzech ludów, a nie nazwa ich wszystkich (Rząd Kanady). Ta strona używa dzisiejszych określeń; pytania testowe i odpowiedzi do wyboru mogą wciąż zawierać słowo „Aboriginal”.

Discover Canada, Who We Are

1. Tożsamość kanadyjska i ludy założycielskie

Rozdział zaczyna się od tego, jak Kanada postrzega samą siebie. Kanada jest znana na świecie jako kraj silny i wolny, a Kanadyjczycy są dumni ze swojej wyjątkowej tożsamości. Kanada odziedziczyła najstarszą nieprzerwaną tradycję konstytucyjną na świecie. Jest, jak mówi przewodnik, jedyną monarchią konstytucyjną w Ameryce Północnej. Jej instytucje są wierne zasadzie „pokój, porządek i dobre rządy” (Peace, Order and Good Government), kluczowemu wyrażeniu z pierwotnego dokumentu konstytucyjnego Kanady z 1867 roku, Aktu o Ameryce Północnej Brytyjskiej (British North America Act). Według przewodnika wiara w wolność opartą na porządku, przedsiębiorczość, ciężką pracę i uczciwość pozwoliła Kanadyjczykom zbudować dostatnie społeczeństwo w surowym środowisku, od Atlantyku po Pacyfik i aż po koło podbiegunowe, tak że poeci i autorzy piosenek sławili Kanadę jako „Wielkie Dominium” (Great Dominion). Przeczytaj tę część lekcji.

Następnie przewodnik przedstawia swoje główne ujęcie: aby zrozumieć, co znaczy być Kanadyjczykiem, ważne jest poznanie trzech ludów założycielskich, czyli ludności rdzennej (Aboriginal), Francuzów i Brytyjczyków. Traktuj to jako sposób, w jaki przewodnik opowiada tę historię, a nie jako ranking Kanadyjczyków. Sam rozdział przypisuje dalej „innym grupom” udział w budowaniu fundamentów kraju, a jego ostatnia część mówi o społeczeństwie złożonym z wielu ludów.

Poćwicz to: Tożsamość i różnorodność Kanady · Ludy założycielskie i imigracja

2. Pierwsze Narody, Inuici i Metysi

Przewodnik zaczyna od pierwszego z ludów założycielskich, a ta część trzyma się faktów z przewodnika, ale używa dzisiejszych nazw. Uważa się, że przodkowie ludów rdzennych przywędrowali z Azji wiele tysięcy lat temu i byli tu dobrze zadomowieni na długo przed przybyciem europejskich odkrywców. Różnorodne, żywe kultury Pierwszych Narodów były zakorzenione w przekonaniach religijnych dotyczących ich relacji ze Stwórcą, ze środowiskiem naturalnym i ze sobą nawzajem. W dzisiejszej Kanadzie, jak mówi przewodnik, ludy rdzenne cieszą się odnowioną dumą i pewnością siebie i osiągnęły znaczące sukcesy w rolnictwie, ochronie środowiska, biznesie i sztuce. Przeczytaj tę część lekcji.

Przewodnik mówi, że określenie „Aboriginal peoples” (ludy tubylcze) obejmuje trzy odrębne grupy. Oto, co mówi o każdej z nich, z dzisiejszą uwagą tam, gdzie jest potrzebna:

• Pierwsze Narody (First Nations). Przewodnik używa słowa „Indian” (Indianie) dla wszystkich rdzennych mieszkańców, którzy nie są Inuitami ani Metysami, i mówi, że określenie Pierwsze Narody zaczęto stosować w latach 1970–1979. Dziś, jak podaje, około połowa członków Pierwszych Narodów mieszka na terenach rezerwatów, w około 600 społecznościach, a druga połowa poza rezerwatami, głównie w miastach. Są to społeczności i domy w całym kraju, a nie jeden region.
• Inuici (Inuit). Nazwa oznacza „ludzie” w języku inuktitut. Według przewodnika Inuici mieszkają w małych, rozproszonych społecznościach w całej Arktyce, a ich wiedza o lądzie, morzu i dzikiej przyrodzie pozwoliła im przystosować się do jednego z najsurowszych środowisk na Ziemi. Inuici mieszkają też w innych częściach Kanady, także w miastach: w spisie ludności z 2021 roku 31% Inuitów mieszkało poza Inuit Nunangat, ojczyzną Inuitów na Północy (Statistics Canada).
• Metysi (Métis). Odrębny lud. Przewodnik opisuje Metysów jako osoby o mieszanym pochodzeniu rdzennym i europejskim, ze środowisk zarówno francuskojęzycznych, jak i anglojęzycznych, i mówi, że większość z nich mieszka w prowincjach preriowych. Poza tym opisem warto zrozumieć dwie rzeczy. Samo mieszane pochodzenie nie czyni nikogo Metysem: Narodowa Rada Metysów (Métis National Council) określa Metysa jako osobę, która sama identyfikuje się jako Metys, różni się od innych ludów rdzennych, ma przodków z historycznego Narodu Metysów (Métis Nation) i jest przez ten Naród akceptowana; jest to tożsamość zakorzeniona w odrębnych historycznych społecznościach i kulturze (Narodowa Rada Metysów). Poza tym michif to język Metysów; Discover Canada opisuje go jako „dialekt” (Narodowa Rada Metysów).

Udziały według przewodnika: około 65% ludności rdzennej to Pierwsze Narody, 30% to Metysi, a 4% to Inuici. W innym miejscu, w rozdziale o rządzie, przewodnik zaznacza, że Pierwsze Narody mają wodzów plemiennych (band chiefs) i radnych, którzy odpowiadają za ważne sprawy w rezerwatach, w tym za mieszkania i szkoły, a prowincjonalne, regionalne i krajowe organizacje ludności rdzennej są głosem Pierwszych Narodów, Metysów i Inuitów w ich relacjach z rządem federalnym oraz rządami prowincji i terytoriów.

Co się zmieniło od czasu przewodnika. W spisie ludności z 2021 roku 1,8 miliona osób określiło się jako osoby rdzenne: 58% jako Pierwsze Narody, 35% jako Metysi i 4% jako Inuici (Statistics Canada). Istnieje ponad 630 społeczności Pierwszych Narodów (Rząd Kanady). Zmieniły się też dane o Metysach: w spisie ludności z 2021 roku mniej niż połowa osób, które określiły się jako Metysi, mieszkała w prowincjach preriowych, a najwięcej Metysów mieszkało w Ontario, a następnie w Albercie. To dane o tym, jak ludzie sami się określili w spisie, a nie liczba obywateli Narodu Metysów (Statistics Canada). Do testu ucz się danych z przewodnika; pamiętaj jednak, że kraj się zmienił.

Poćwicz to: Pierwsze Narody, Inuici i Metysi

3. Traktaty i szkoły rezydencjalne

Prawa ludności rdzennej i prawa traktatowe są zapisane w Konstytucji Kanady. Prawa terytorialne po raz pierwszy zagwarantowała Proklamacja Królewska (Royal Proclamation) z 1763 roku, wydana przez króla Jerzego III, i to ona stworzyła podstawę negocjowania traktatów z przybyszami. Przewodnik dodaje istotne zastrzeżenie: traktaty te nie zawsze były w pełni przestrzegane. Przeczytaj tę część lekcji.

Od XIX wieku (lat 1800–1899) do lat 1980–1989, jak mówi przewodnik, rząd federalny umieszczał wiele rdzennych dzieci w szkołach rezydencjalnych (residential schools), aby je kształcić i zasymilować z główną kulturą kanadyjską. Szkoły były słabo finansowane i przysparzały uczniom cierpień; niektórzy byli maltretowani fizycznie. Języki i praktyki kulturowe ludów rdzennych były w większości zakazane. W 2008 roku Ottawa oficjalnie przeprosiła byłych uczniów.

Czego brakuje w streszczeniu przewodnika. Przez ponad 150 lat ponad 150 000 dzieci z Pierwszych Narodów, Inuitów i Metysów zabrano z ich rodzin i społeczności i wysłano do szkół, które często były daleko od domu; wiele z nich nigdy nie wróciło. Pierwsza szkoła prowadzona przez Kościół powstała w 1831 roku, a w latach 1880–1889 rząd federalny finansował już szkoły rezydencjalne w całej Kanadzie, z wyraźnym zamiarem oddzielenia dzieci od ich rodzin i kultur. Dzieci surowo karano za mówienie we własnych językach, a tysiące z nich doznały przemocy fizycznej i seksualnej. Komisja Prawdy i Pojednania (Truth and Reconciliation Commission) stwierdziła, że szkoły były „systematyczną, sponsorowaną przez rząd próbą zniszczenia kultur i języków ludności rdzennej oraz zasymilowania ludów rdzennych tak, by przestały istnieć jako odrębne ludy”, a ten zamiar nazwała ludobójstwem kulturowym (cultural genocide). Krzywdy wyrządzone rodzinom i społecznościom trwają do dziś (Narodowe Centrum Prawdy i Pojednania). Poniższe karty do przypominania pytają o sformułowania z przewodnika, bo to ich używa test.

Co się zmieniło od czasu przewodnika. Data końcowa podana w przewodniku, lata 1980–1989, zaniża okres działania szkół: szkoły prowadzone przez rząd federalny działały w latach 1867–1996 (Rząd Kanady). Przeprosiny z 2008 roku to fakt, o który pyta test; lekcja mówi więcej o tym, co nastąpiło później.

Poćwicz to: Traktaty z ludami rdzennymi i szkoły rezydencjalne

4. Angielski i francuski: języki i społeczności

Przewodnik traktuje język zarówno jako oficjalny fakt, jak i jako historię ludów. Najpierw oficjalne fakty. Społeczeństwo kanadyjskie, jak mówi przewodnik, wywodzi się w dużej mierze z anglojęzycznych i francuskojęzycznych cywilizacji chrześcijańskich, przywiezionych z Europy przez osadników. Angielski i francuski są językami urzędowymi kraju, a rząd federalny ma prawny obowiązek świadczyć usługi w całej Kanadzie w obu tych językach. Przewodnik podaje 18 milionów anglofonów, czyli osób, dla których angielski jest pierwszym językiem, i 7 milionów frankofonów. Większość frankofonów mieszka w Quebecu, ale milion mieszka w Ontario, Nowym Brunszwiku i Manitobie, a mniej liczni w innych prowincjach. Nowy Brunszwik jest jedyną oficjalnie dwujęzyczną prowincją. Przeczytaj tę część lekcji.

Parlament uchwalił Ustawę o językach urzędowych (Official Languages Act) w 1969 roku; ma ona trzy główne cele: ustanowienie równości języka francuskiego i angielskiego w Parlamencie, w rządzie Kanady i w instytucjach, których dotyczy ustawa; utrzymanie i rozwój mniejszościowych społeczności posługujących się jednym z języków urzędowych; oraz wspieranie równości języka francuskiego i angielskiego w społeczeństwie kanadyjskim. Anglofoni i frankofoni, jak mówi przewodnik, żyją razem w partnerstwie i twórczym napięciu od ponad 300 lat. Aby zostać obywatelem, musisz odpowiednio znać angielski lub francuski; dorośli wnioskodawcy w wieku 55 lat i starsi są z tego zwolnieni. Przeczytaj część o językach urzędowych w lekcji Symbole Kanady.

Teraz ludy. Akadyjczycy (Acadians) to potomkowie francuskich kolonistów, którzy w 1604 roku zaczęli osiedlać się na terenach dzisiejszych prowincji nadmorskich. W latach 1755–1763, podczas wojny między Wielką Brytanią a Francją, ponad dwie trzecie z nich deportowano z ich ojczyzny; tę tragedię nazywa się Wielkim Wypędzeniem (Great Upheaval). Akadyjczycy przetrwali i zachowali swoją wyjątkową tożsamość, a dziś kultura akadyjska kwitnie i jest żywą częścią francuskojęzycznej Kanady. Mieszkańcy Quebecu (Quebecers) to ludność tej prowincji, w ogromnej większości francuskojęzyczna, w większości potomkowie 8500 francuskich osadników z lat 1600–1699 i 1700–1799. W 2006 roku Izba Gmin uznała, że Québécois tworzą naród w zjednoczonej Kanadzie. Milion anglojęzycznych mieszkańców Quebecu (Anglo-Quebecers) ma za sobą 250 lat dziedzictwa. Podstawowy sposób życia na obszarach anglojęzycznych ukształtowały setki tysięcy angielskich, walijskich, szkockich i irlandzkich osadników, żołnierzy i migrantów od lat 1600–1699 do 20. wieku i dlatego anglofonów zwykle nazywa się Kanadyjczykami angielskimi (English Canadians).

Nie pomyl ich. Dwujęzyczność federalna i dwujęzyczność prowincji to różne rzeczy: Ustawa o językach urzędowych z 1969 roku jest federalna i obowiązuje w całej Kanadzie, a Nowy Brunszwik jest jedyną oficjalnie dwujęzyczną prowincją. Dwa zestawy liczb: 18 milionów i 7 milionów to anglofoni i frankofoni; milion to zarówno frankofoni w Ontario, Nowym Brunszwiku i Manitobie, jak i anglojęzyczni mieszkańcy Quebecu. Liczba osadników i data uznania dotyczące Quebecu: 8500 osadników z lat 1600–1699 i 1700–1799 oraz uznanie w 2006 roku.

Poćwicz to: Języki urzędowe, w rozdziale Kim jesteśmy · Języki urzędowe, w rozdziale Symbole Kanady · Ludy założycielskie i imigracja

5. Imigracja i różnorodność

John Buchan, pierwszy baron Tweedsmuir, był popularnym gubernatorem generalnym w latach 1935–1940. Mówił, że grupy imigrantów „powinny zachować swoją odrębność i każda wnosić swój wkład w charakter narodowy”; każda może uczyć się od innych, a choć „pielęgnują własne szczególne lojalności i tradycje, nie mniej pielęgnują tę nową lojalność i tradycję, która rodzi się z ich jedności”. Przewodnik podaje, że słowa te padły w Canadian Club w Halifaksie w 1937 roku. Przeczytaj tę część lekcji.

Przewodnik przenosi tę myśl na dzisiejsze czasy. Większość Kanadyjczyków urodziła się w tym kraju i tak jest od XIX wieku (lat 1800–1899), a mimo to Kanadę często nazywa się krajem imigrantów, bo w ciągu ostatnich 200 lat miliony przybyszów pomogły budować i bronić jej sposobu życia. Największe grupy wymienione w przewodniku to Anglicy, Francuzi, Szkoci, Irlandczycy, Niemcy, Włosi, Chińczycy, ludność rdzenna, Ukraińcy, Holendrzy, osoby pochodzenia południowoazjatyckiego i Skandynawowie; od lat 1970–1979 większość imigrantów przybywa z krajów azjatyckich. W dwóch z największych miast języki chińskie są, po angielskim, drugimi najczęściej używanymi w domu: przez 13% mieszkańców Vancouver i 7% mieszkańców Toronto. Zdecydowana większość Kanadyjczyków określa się jako chrześcijanie; najliczniejsze wyznanie to katolicyzm, a po nim różne Kościoły protestanckie, przy czym rośnie liczba muzułmanów, Żydów, hinduistów, sikhów, wyznawców innych religii i osób deklarujących „brak religii”. Państwo, jak mówi przewodnik, tradycyjnie współpracuje ze wspólnotami wyznaniowymi, aby wspierać dobrobyt społeczny, harmonię i wzajemny szacunek, zapewniać szkoły i opiekę zdrowotną, przesiedlać uchodźców oraz chronić wolność religijną, swobodę wyrażania religii i wolność sumienia. Do różnorodności Kanady należą też geje i lesbijki, którzy korzystają z pełnej ochrony prawa i równego traktowania przez prawo, w tym z dostępu do małżeństwa cywilnego. Razem te grupy, które łączy wspólna tożsamość kanadyjska, tworzą dzisiejsze wielokulturowe społeczeństwo. Przeczytaj tę część lekcji.

O stawaniu się Kanadyjczykiem przewodnik mówi wprost: niektórzy Kanadyjczycy przybywają z miejsc, w których doświadczyli wojny lub konfliktu, ale takie doświadczenia nie usprawiedliwiają przenoszenia do Kanady uprzedzeń pełnych przemocy, skrajnych lub nienawistnych. Od przybyszów oczekuje się przyjęcia zasad demokratycznych, takich jak rządy prawa. Przeczytaj tę część lekcji.

Co się zmieniło od czasu przewodnika. W spisie ludności z 2021 roku 53% Kanadyjczyków zadeklarowało religię chrześcijańską, a 35% brak religii; katolicyzm pozostał najliczniejszym wyznaniem (Statistics Canada). Małżeństwa osób tej samej płci są legalne w całej Kanadzie od uchwalenia Ustawy o małżeństwie cywilnym (Civil Marriage Act) w 2005 roku (Justice Laws), a Kanadyjska ustawa o prawach człowieka (Canadian Human Rights Act) zakazuje także dyskryminacji ze względu na tożsamość płciową lub ekspresję płciową (Justice Laws).

Poćwicz to: Tożsamość i różnorodność Kanady · Ludy założycielskie i imigracja

Poradnia pomyłek

Te karty zawierają akty prawne, dokumenty i liczby, które najczęściej trafiają w złe miejsce. Przyporządkuj każdą z nich, a potem przeczytaj wyjaśnienie.

Pojęcia z rozdziału, każde w jednym wierszu

Zakryj znaczenia i wyjaśnij każde widoczne pojęcie; potem zakryj pojęcia i nazwij każde z nich na podstawie jego znaczenia. Znaczenia są zgodne z przewodnikiem, ale z dzisiejszymi określeniami.

Jak zapamiętać rozdział Kim jesteśmy

• Przypominaj sobie, zanim spojrzysz. Karty na tej stronie najpierw pytają, a dopiero potem pokazują odpowiedź, bo próba przypomnienia sobie wzmacnia pamięć bardziej niż ponowne czytanie.Karpicke i Roediger, 2008
• Ćwicz w obie strony. Pytaj „Co oznacza słowo Inuit?”, ale też „Nazwa którego ludu oznacza »ludzie«?”. Zróżnicowane ćwiczenia pomagają przy pytaniach, których wcześniej nie widziałeś.Butler i in., 2017
• Rozkładaj powtórki w czasie. Powtórki rozłożone w czasie trzymają się dłużej niż jedna długa sesja. Poniższy plan to jedna praktyczna rutyna, a nie jedyny odstęp, który działa.Cepeda i in., 2008

Twój następny krok

Przeczytaj lekcję Kim jesteśmy, aby poznać pełny tekst przewodnika, ze sprawdzianami po każdej części i uwagami o tym, co się zmieniło od 2012 roku. Potem rozwiąż Smart Quiz z rozdziału Kim jesteśmy albo quiz Kim jesteśmy, aby przejść przez rozdział po kolei.

O lojalistach, w tym o czarnoskórych lojalistach (Black Loyalists) z lat 1780–1789, oraz o prawie wyborczym z 1960 roku przeczytasz w artykule Ważne daty w Discover Canada. Cicha rewolucja (Quiet Revolution) i wielokulturowość są omówione dalej w przewodniku pamięciowym Współczesna Kanada.

Oficjalne źródła

Używaj Discover Canada jako głównego przewodnika. Jego dane i określenia to te, na których opiera się test; lekcja zaznacza, gdzie dzisiejsze fakty i określenia są inne.

• Discover Canada, Who We Are · po angielsku
• Découvrir le Canada, Qui sont les Canadiens · po francusku
• Discover Canada, Canadian Symbols · po angielsku, w sprawie Ustawy o językach urzędowych