Współczesna Kanada: przewodnik pamięciowy do testu obywatelskiego

Poznaj najważniejsze fakty z rozdziału Współczesna Kanada (Modern Canada) w Discover Canada: programy społeczne, zaangażowanie międzynarodowe, przemiany społeczne, sztukę, sport i wynalazki.

Zacznij od jednej części, a potem sprawdź się za pomocą jej kart do przypominania albo arkusza powtórkowego. Część o sporcie korzysta też z informacji o sportach narodowych i trofeach z rozdziału Symbole Kanady (Canadian Symbols). Czytanie zajmuje około 12 minut, a karty i gry wymagają dodatkowego czasu.

Gdy przewodnik podaje jakąś liczbę, ta strona podaje liczbę z przewodnika, bo test opiera się na przewodniku. Lekcja zaznacza, co się od tego czasu zmieniło.

Discover Canada, Modern Canada

1. Dobrobyt i programy społeczne, które dzięki niemu sfinansowano

Rozdział zaczyna się od przyczyny i jej skutków. Powojenna Kanada cieszyła się rekordowym dobrobytem i postępem materialnym. Restrykcyjną politykę handlową z czasów Wielkiego Kryzysu otworzyły traktaty takie jak Układ Ogólny w sprawie Taryf Celnych i Handlu (General Agreement on Tariffs and Trade, GATT). Przewodnik opisuje go jako „obecnie Światową Organizację Handlu (WTO)” (now the World Trade Organization (WTO)). To skrót myślowy przewodnika: GATT jest umową o zasadach handlu, a WTO jest organizacją, w której ramach te zasady nadal obowiązują. Odkrycie ropy w Albercie w 1947 roku zapoczątkowało nowoczesny przemysł energetyczny. W 1951 roku po raz pierwszy większość Kanadyjczyków było stać na odpowiednie jedzenie, mieszkanie i ubranie. W latach 1945–1970 Kanada zbliżyła się do Stanów Zjednoczonych i innych partnerów handlowych i miała jedną z najsilniejszych gospodarek wśród krajów uprzemysłowionych. Dziś Kanadyjczycy mają jeden z najwyższych poziomów życia na świecie. Według przewodnika utrzymują go dzięki ciężkiej pracy i handlowi, zwłaszcza ze Stanami Zjednoczonymi.

Potem skutek: wraz ze wzrostem dobrobytu rosła też możliwość utrzymywania programów pomocy społecznej. Ustawa o ochronie zdrowia (Canada Health Act) zapewnia wspólne elementy i podstawowy standard zakresu ochrony. Ubezpieczenie na wypadek bezrobocia (unemployment insurance), dziś nazywane ubezpieczeniem pracowniczym (employment insurance), wprowadził rząd federalny w 1940 roku. Zabezpieczenie na starość (Old Age Security) opracowano już w 1927 roku. Kanadyjski i Quebecki Plan Emerytalny (Canada and Quebec Pension Plans) powstały w 1965 roku. Edukację finansowaną ze środków publicznych zapewniają prowincje i terytoria. Przeczytaj tę część lekcji.

Nie pomyl ich. Trzy programy i trzy lata. Przewodnik nie podaje ich w tej kolejności, tutaj są ułożone od najwcześniejszego: 1927 zabezpieczenie na starość, 1940 ubezpieczenie na wypadek bezrobocia, 1965 plany emerytalne. GATT to umowa, a WTO to organizacja. Sformułowanie przewodnika „obecnie WTO” (now the WTO) jest odpowiedzią na teście, a umowa żyje dalej wewnątrz organizacji. Przewodnik wymienia standard ochrony z ustawy Canada Health Act. Jako tych, którzy zapewniają edukację finansowaną ze środków publicznych, wskazuje prowincje i terytoria.

Poćwicz to: Dobrobyt i programy społeczne

2. Kanada w świecie: zimna wojna, misje pokojowe i uchodźcy

Przewodnik łączy międzynarodową rolę Kanady z zimną wojną. Podobnie jak Australia i Nowa Zelandia, Kanada stopniowo budowała swoją autonomię i zyskała zdolność do znaczącego wkładu w sprawy międzynarodowe. Zimna wojna zaczęła się, gdy kilka wyzwolonych krajów Europy Wschodniej weszło w skład bloku komunistycznego. Blok ten kontrolował Związek Radziecki pod rządami dyktatora Józefa Stalina. Kanada przystąpiła wraz z innymi demokratycznymi krajami Zachodu do Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (North Atlantic Treaty Organization, NATO), która jest sojuszem wojskowym. Razem ze Stanami Zjednoczonymi przystąpiła też do Dowództwa Obrony Powietrzno-Kosmicznej Ameryki Północnej (North American Aerospace Defence Command, NORAD).

Kanada przystąpiła też do Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ). Wzięła udział w operacji ONZ w obronie Korei Południowej podczas wojny koreańskiej w latach 1950–53, z bilansem 500 zabitych i 1000 rannych. Brała też udział w licznych misjach pokojowych ONZ w tak różnych miejscach jak Egipt, Cypr i Haiti, a także w innych międzynarodowych operacjach bezpieczeństwa, na przykład w byłej Jugosławii i Afganistanie. Otworzyła też swoje drzwi: Kanada przyjęła tysiące uchodźców przed komunistycznym uciskiem. Było wśród nich około 37 000 osób, które w 1956 roku uciekły przed sowiecką tyranią na Węgrzech. Po zwycięstwie komunistów w wojnie wietnamskiej w 1975 roku schronienia szukało tu ponad 50 000 Wietnamczyków. Przeczytaj tę część lekcji.

Nie pomyl ich. Trzy organizacje mają trzy zadania. NATO to sojusz wojskowy zachodnich demokracji. NORAD to Kanada razem ze Stanami Zjednoczonymi, w obronie powietrzno-kosmicznej. Do ONZ należą Korea i misje pokojowe. Przewodnik dzieli swoje przykłady na dwie grupy: Egipt, Cypr i Haiti to misje pokojowe ONZ, a była Jugosławia i Afganistan to inne międzynarodowe operacje bezpieczeństwa. Dwie fale uchodźców dzielą dwie dekady: Węgry w 1956 roku, około 37 000 osób; Wietnam po 1975 roku, ponad 50 000 osób.

Poćwicz to: Zimna wojna, misje pokojowe i uchodźcy

3. Zmieniające się społeczeństwo

Trzecia historia dotyczy samej Kanady. Przez ponad 50 lat zmieniały się wartości społeczne i Kanada stała się bardziej elastycznym i otwartym społeczeństwem. Wielu skorzystało z rosnących możliwości kształcenia na poziomie średnim i wyższym, a coraz więcej kobiet podejmowało pracę zawodową. Społeczeństwo i kultura francuskokanadyjska rozkwitły w latach powojennych. O szybkich przemianach w Quebecu w latach 1960–1969, czyli Cichej Rewolucji (Quiet Revolution), opowiada osobna część lekcji.

Prawo głosu objęło więcej osób. Większości Kanadyjczyków pochodzenia azjatyckiego odmawiano prawa głosu w wyborach federalnych i prowincjonalnych. W 1948 roku jako ostatni z nich otrzymali je Kanadyjczycy pochodzenia japońskiego. Słowami przewodnika „ludność rdzenna otrzymała prawo głosu w 1960 roku” (Aboriginal people were granted the vote in 1960). W 1960 roku zmieniło się to, że członkowie Pierwszych Narodów (First Nations) mogli głosować w wyborach federalnych bez rezygnacji ze swojego statusu. Przewodnik mówi, że „każdy obywatel w wieku powyżej 18 lat może głosować” (every citizen over the age of 18 may vote). Dziś w wyborach federalnych może głosować obywatel Kanady, który ma co najmniej 18 lat. Zmienił się też skład ludności. Idea wielokulturowości (multiculturalism), będąca wynikiem imigracji w 19. i 20. wieku, nabrała nowego rozpędu. W latach 1960–1969 jedna trzecia Kanadyjczyków miała pochodzenie ani brytyjskie, ani francuskie. Byli dumni z tego, że zachowują swoją odrębną kulturę w kanadyjskiej tkance społecznej. Dziś różnorodność wzbogaca życie Kanadyjczyków, zwłaszcza w miastach. Przeczytaj tę część lekcji.

Nie pomyl ich. Rozwinęły się dwie rzeczy: edukacja i miejsce kobiet wśród osób pracujących zawodowo. Obie są oznakami bardziej elastycznego i otwartego społeczeństwa. Jedna trzecia to część Kanadyjczyków, którzy w latach 1960–1969 mieli pochodzenie ani brytyjskie, ani francuskie. Daty dotyczące prawa głosu, 1948 i 1960, omawia artykuł Ważne daty w Discover Canada. Tutaj przewodnik używa ich, by pokazać społeczeństwo, które się otwiera.

Poćwicz to: Zmieniające się społeczeństwo Kanady

4. Sztuka: kto co stworzył

Przewodnik wymienia artystów grupami. Łącz każde nazwisko z jego grupą i jednym faktem. Przeczytaj tę część lekcji.

• Malarstwo i rzeźba. Grupa Siedmiu (Group of Seven), założona w 1920 roku, wypracowała styl malarski, który miał oddać surowe, dzikie krajobrazy. Emily Carr malowała lasy i artefakty ludności rdzennej (Aboriginal) Zachodniego wybrzeża. Les Automatistes z Quebecu byli pionierami nowoczesnej sztuki abstrakcyjnej w latach 1950–1959. Najbardziej znanym z nich był Jean-Paul Riopelle. Louis-Philippe Hébert z Quebecu był cenionym rzeźbiarzem postaci historycznych. Kenojuak Ashevak zapoczątkowała nowoczesną sztukę Inuitów akwafortami, grafikami i rzeźbami w steatycie.
• Pisarze i muzycy. Ludzie pióra wymienieni w przewodniku to Stephen Leacock, Louis Hémon, sir Charles G.D. Roberts, Pauline Johnson, Émile Nelligan, Robertson Davies, Margaret Laurence i Mordecai Richler. Muzycy sir Ernest MacMillan i Healey Willan zdobyli sławę w Kanadzie i za granicą. Pisarze Joy Kogawa, Michael Ondaatje i Rohinton Mistry wzbogacili różnorodność kanadyjskiej literatury.
• Film i myśl. Filmy Denysa Arcanda były popularne w Quebecu i w całym kraju i zdobyły międzynarodowe nagrody. Pozostali wymienieni filmowcy to Norman Jewison i Atom Egoyan. Marshall McLuhan i Harold Innis byli pionierskimi myślicielami. Kanada ma sieć teatrów regionalnych i zespołów sztuk scenicznych o światowej renomie.
• Muzea i miejsca historyczne. Narodowe miejsca historyczne znajdują się w każdej prowincji i na każdym terytorium. Należą do nich pola bitew, stanowiska archeologiczne, budynki i miejsca święte.

Nie pomyl ich. Dwa nazwiska w malarstwie krajobrazu: Grupa Siedmiu malowała surową dzicz, a Emily Carr lasy i artefakty ludności rdzennej Zachodniego wybrzeża. Dwoje pionierów z Quebecu działało w różnych dziedzinach sztuki: Riopelle i Les Automatistes w malarstwie abstrakcyjnym, a Hébert w rzeźbie. Troje pisarzy „wzbogaciło różnorodność” literatury (diversified): Kogawa, Ondaatje i Mistry. Nie ma ich na liście ludzi pióra. Arcand to filmowiec, którego filmy zdobyły międzynarodowe nagrody. McLuhan i Innis to myśliciele, a nie artyści.

Poćwicz to: Sztuka i kultura

5. Sport: sportowcy, trofea i dyscypliny

Umiejętność dotycząca sportu opiera się na dwóch rozdziałach. Z rozdziału Współczesna Kanada pochodzą sportowcy, a z rozdziału Symbole Kanady sporty narodowe i ich trofea. Przeczytaj część lekcji o sporcie oraz część Popularne sporty w lekcji Symbole Kanady.

Przewodnik wymienia też Marka Tewksbury’ego, złotego medalistę olimpijskiego i znanego działacza na rzecz Kanadyjczyków gejów i lesbijek. Wymienia też Catrionę Le May Doan, która niosła flagę po zdobyciu złota w łyżwiarstwie szybkim na Zimowych Igrzyskach Olimpijskich w 2002 roku. Sport rozkwitł w każdej prowincji i na każdym terytorium. Są tam gwiazdy amatorskie i zawodowe oraz medaliści olimpijscy, a w narodowym sporcie, hokeju na lodzie, kanadyjskie drużyny zdominowały świat.

Z rozdziału o symbolach: hokej jest najpopularniejszym sportem widowiskowym w Kanadzie i narodowym sportem zimowym. Rozwinął się w Kanadzie w latach 1800–1899. National Hockey League gra o Puchar Stanleya (Stanley Cup), ufundowany w 1892 roku przez gubernatora generalnego lorda Stanleya. Puchar Clarkson (Clarkson Cup) jest przyznawany w hokeju kobiet. Ustanowiła go w 2005 roku Adrienne Clarkson, 26. gubernator generalna i pierwsza osoba pochodzenia azjatyckiego na tym stanowisku. Futbol kanadyjski jest drugim najpopularniejszym sportem. Jego zawodowe drużyny z Canadian Football League rywalizują o Puchar Greya (Grey Cup), ufundowany w 1909 roku przez gubernatora generalnego lorda Greya. Popularny jest curling, gra na lodzie wprowadzona przez szkockich pionierów. Lacrosse, starożytny sport, w który jako pierwsza grała ludność rdzenna, jest oficjalnym sportem letnim. Piłka nożna ma najwięcej zarejestrowanych zawodników spośród wszystkich dyscyplin w Kanadzie. Koszykówkę wynalazł Kanadyjczyk James Naismith w 1891 roku.

Nie pomyl ich. Trzy puchary, trzech gubernatorów generalnych, trzy daty: Puchar Stanleya w hokeju, 1892; Puchar Greya w futbolu, 1909; Puchar Clarkson w hokeju kobiet, 2005. Cztery sporty mają cztery określenia. Hokej to najpopularniejszy sport widowiskowy i narodowy sport zimowy. Futbol jest drugim najpopularniejszym. Lacrosse to oficjalny sport letni. Piłka nożna ma najwięcej zarejestrowanych zawodników. Dwaj mieszkańcy Kolumbii Brytyjskiej, dwa cele: Terry Fox biegł na rzecz badań nad rakiem w 1980 roku, a Rick Hansen objechał świat na wózku na rzecz badań nad rdzeniem kręgowym w 1985 roku.

Poćwicz to: Sport w rozdziale Współczesna Kanada · Sport w rozdziale Symbole Kanady

6. Odkrycia i wynalazki: kto co wynalazł

Przeczytaj tę część lekcji.

Oto lista w kolejności z przewodnika. Alexander Graham Bell wpadł na pomysł telefonu w swoim letnim domu w Kanadzie. Joseph-Armand Bombardier wynalazł skuter śnieżny. Sir Sandford Fleming wynalazł światowy system standardowych stref czasowych. Mathew Evans i Henry Woodward według przewodnika razem wynaleźli pierwszą żarówkę elektryczną. Później sprzedali patent Thomasowi Edisonowi, który wprowadził ją na rynek. Reginald Fessenden przyczynił się do wynalezienia radia, wysyłając pierwszą na świecie bezprzewodową wiadomość głosową. Dr Wilder Penfield był pionierskim neurochirurgiem na Uniwersytecie McGill w Montrealu. Nazywano go „największym żyjącym Kanadyjczykiem” (the greatest living Canadian). Dr John A. Hopps wynalazł pierwszy rozrusznik serca. SPAR Aerospace i Krajowa Rada Badań Naukowych (National Research Council, NRC) wynaleźli Canadarm, ramię robotyczne używane w przestrzeni kosmicznej. Mike Lazaridis i Jim Balsillie z firmy Research in Motion (RIM) są znani z BlackBerry.

Wokół tej listy: sir Frederick Banting z Toronto i Charles Best odkryli insulinę, hormon stosowany w leczeniu cukrzycy. Przewodnik przypisuje jej uratowanie 16 milionów istnień na całym świecie. Od 1989 roku Kanadyjska Agencja Kosmiczna i kanadyjscy astronauci biorą udział w eksploracji kosmosu, często z użyciem Canadarm. Gerhard Herzberg, uchodźca z nazistowskich Niemiec, John Polanyi, Sidney Altman, Richard E. Taylor, Michael Smith i Bertram Brockhouse byli naukowcami nagrodzonymi Nagrodą Nobla. Według przewodnika kanadyjskie osiągnięcia w nauce i technice zmieniły sposób, w jaki świat się komunikuje i prowadzi interesy.

Nie pomyl ich. Trzy nazwiska z medycyny: Banting i Best odkryli insulinę, Hopps wynalazł rozrusznik serca, a Penfield był neurochirurgiem. Dwaj pionierzy komunikacji: Bell to telefon, a Fessenden to pierwsza bezprzewodowa wiadomość głosowa. Evans i Woodward to według przewodnika wynalazcy żarówki, a Edison wprowadził ją na rynek. Wynalazkiem Fleminga są standardowe strefy czasowe, a nie maszyna. Koszykówka Naismitha z 1891 roku pojawia się w części o sporcie, ale też jest wynalazkiem.

Poćwicz to: Kanadyjskie odkrycia i wynalazki

Poradnia pomyłek

Te karty zawierają fakty, które najczęściej trafiają do złego roku, trofeum lub organizacji. Przyporządkuj każdy z nich, a potem przeczytaj wyjaśnienie.

Jak zapamiętać rozdział Współczesna Kanada

• Przypominaj sobie, zanim spojrzysz. Karty na tej stronie najpierw pytają, a dopiero potem pokazują odpowiedź, bo próba przypomnienia sobie wzmacnia pamięć bardziej niż ponowne czytanie.Karpicke i Roediger, 2008
• Ćwicz w obie strony. Pytaj „Kto wynalazł rozrusznik serca?”, ale też „Z czego jest znany Hopps?”. Zróżnicowane ćwiczenia pomagają przy pytaniach, których wcześniej nie widziałeś.Butler i in., 2017
• Rozkładaj powtórki w czasie. Powtórki rozłożone w czasie trzymają się dłużej niż jedna długa sesja. Poniższy plan to jedna praktyczna rutyna, a nie jedyny odstęp, który działa.Cepeda i in., 2008

Twój następny krok

Przeczytaj lekcję Współczesna Kanada, aby poznać pełny tekst przewodnika, ze sprawdzianami po każdej części. Potem rozwiąż Smart Quiz z rozdziału Współczesna Kanada albo quiz Współczesna Kanada, aby przejść przez rozdział po kolei.

Cicha Rewolucja w Quebecu, referenda i konstytucja to wydarzenia z datami. Omawia je artykuł Ważne daty w Discover Canada. Ustawę o językach urzędowych (Official Languages Act), uznanie w 2006 roku Quebekczyków (Québécois) za naród w zjednoczonej Kanadzie oraz ludy, z których wywodzi się dzisiejsza różnorodność, wyjaśnia przewodnik pamięciowy Kim jesteśmy (Who We Are). Sporty narodowe i ich trofea znajdziesz w części Popularne sporty w lekcji Symbole Kanady.

Oficjalne źródła

Używaj Discover Canada jako głównego przewodnika. Jego dane, na przykład liczby uchodźców oraz liczby zabitych i rannych, to te, na których opiera się test. Lekcja zaznacza, gdzie dzisiejsze fakty są inne.

• Discover Canada, Modern Canada · po angielsku
• Découvrir le Canada, Le Canada moderne · po francusku
• Discover Canada, Canadian Symbols · po angielsku, do części o sporcie